Article Index


[1]             Demikian rumus al-Qusyairi di dalam al-Risalah, juga dikenali sebagai Risalah al-Qusyairiyyah (tahqiq: Abd al-Halim Mahmud & Mahmud Syarif; Dar al-Kutub al-Haditsah, Mesir), jld. 2, ms. 550.

[2]           Al-Ghunyah li al-Thalib Thariq al-Haq (Dar al-Bab, Damsyik), jld. 2, ms. 160.

[3]           al-Fath al-Rabbani (Maktabatu Mushtafa al-Babi al-Halabi, Mesir 1979), ms. 207.

[4]           Al-Ghunyah li al-Thalib Thariq al-Haq, jld. 2, ms. 160.

[5]           Futuh al-Ghaib (himpunan risalah oleh M. Salim Bawwab; Dar al-Bab, Damsyik 1413H), ms. 166.

[6]           ‘Abd al-Qadir al-Jilani juga menamakan bermujahadah ini sebagai al-Mutashawif. Rujuk Al-Ghunyah li al-Thalib Thariq al-Haq, jld. 2, ms. 160.

[7]           Akidah & Suluk Dalam Tasawwuf: Antara Keaslian dan Penyelewengan (edisi terjemahan Bhs. Melayu oleh Basri Ibrahim; Jahabersa, Johor Bahru 2001), ms. 23.

[8]           Al-‘Itishom (الإعتصام) (dengan semakan dan pensahihan oleh Ahmad ‘Abd al-Syafi; Dar al-Kutub al-Ilmiah, Beirut), jld. 1, ms. 150.

[9]             Selanjutnya al-Syathibi menjelaskan bahawa perkara-perkara cabang yang menjadi amalan pendidikan akhlak dalam tasawuf bukanlah satu bid‘ah selagi mana ia memiliki asas di dalam dasar agama. Adapun makna kedua bagi tasawuf, iaitu al-Fana’ dan al-Baqa’, al-Syathibi membahas dengan membahagikannya kepada beberapa kategori sesuai dengan pemahaman dan pelaksanaannya oleh aliran-aliran tertentu. Beliau menjelaskan kategori mana yang benar (sunnah) dan kategori mana yang salah (bid‘ah). Sengaja penulis tidak menukil keseluruhan perbincangan al-Syathibi di dalam kertas kerja ini kerana ia akan mengambil ruang yang sangat banyak.

[10]          Nukilan berpisah daripada bukunya al-Tashawwuf al-Syar‘iyyah (Dar al-Kutub al-Ilmiah, Beirut 2000), ms. 4,6 & 7.

[11]          al-Tashawwuf al-Syar‘iyyah, ms. 7.

[12]          al-Tashawwuf al-Syar‘iyyah, ms. 7-8.

[13]          Al-‘Itishom, jld. 1, ms. 68.

[14]          Nukilan berpisah daripada al-Tashawwuf al-Syar‘iyyah, ms. 4 & 24.

[15]             Perumpamaan “satu keluarga dalam satu rumah” yang digunakan oleh Sayyid Nur di atas merujuk kepada kata-kata seorang tokoh besar ilmu tasawuf bernama al-Junaid bin Muhammad al-Junaid rahimahullah (297H) yang berbunyi: “Para ahli sufi adalah penghuni satu rumah yang tidak dapat dimasuki oleh selain mereka.”

[16]          Majmu’ al-Fatawa (dihimpun dan disusun oleh ‘Abd al-Rahman al-Asimi dan anaknya Muhammad bin ‘Abd al-Rahman; Dar al-Wafa’, Kaherah 2002), jld. 10, ms. 82.

[17]          Al-Istiqamah (tahqiq: Muhammad Rasyad Salim; Dar Ibn Hazm, Beirut 2000), jld. 1, ms 163.

[18]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 10, ms. 370.

[19]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 2, ms. 472. (yang dihitamkan oleh penulis beserta tahun meninggal dunia ialah tokoh-tokoh tasawuf yang terkemuka).

[20]          ‘Abd al-Qadir al-Jilani adakalanya digelar sebagai ‘Abd al-Qadir al-Kailani. Rujuk al-A’lam oleh al-Zarikli (Dar al-‘Ilm li al-Malayin, Beirut), jld. 4, ms. 47.

[21]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 11, ms. 18.

[22]          Ibn Taimiyyah memiliki risalah yang khas tentang al-Hallaj yang berjudul al-Jawab ‘an Su’al ‘an al-Hallaj: Hal kana Shiddiqan aw Zindiqan [Jami’ al-Rasail Ibn Taimiyyah (himpunan risalah oleh M. Rasyad Salim; Kaherah)]

[23]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 11, ms. 22.

[24]          Syarh al-‘Aqidah al-Ashfahaniyyah (tahqiq: Ibrahim Sa‘idi; Maktabah al-Rusyd, Riyadh 1415H), jld. 1, ms. 184.

[25]          al-Istiqamah, jld. 2, ms. 67.

[26]          Majmu’ al-Fatawa,jld. 11, ms 511-512.

[27]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 11, ms. 517.

[28]          Al-Istiqamah, jld. 2, ms. 15-16.

[29]          Al-Istiqamah, jld. 2, ms. 105-106.

[30]          Madarij al-Salikin (tahqiq Muhammad Hamid al-Fiqqi, Dar al-Kutub al-‘Arabi, Beirut), jld. 3, ms. 330.

[31]          Madarij al-Salikin, jld. 2, ms. 39-41.

[32]             Majmu‘ah al-Rasail wa al-Masail (himpunan risalah oleh M. Rashid Ridha; Lujnah al-Turats al-‘Arabi, Kaherah), jld. 1, ms. 69. Konteks perbahasan Ibn Taimiyyah di sini merujuk kepada tiga bentuk fahaman, iaitu al-Ittihad, al-Hulul dan Wahdat al-Wujud.

[33]             Majmu‘ah al-Rasail wa al-Masail, jld. 1, ms. 78-90.

[34]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 10, ms. 339. Lebih lanjut lihat Majmu’ al-Fatawa, jld. 10, ms. 219-220.

[35]          Madarij al-Salikin, jld. 1, ms 155.

[36]             Maksudnya bukanlah tidak perlu beribadah tetapi apabila beribadah yang dirasai bukanlah gerak-geri anggota badan tetapi kekhusyukan kepada Allah ‘Azza wa Jalla.

[37]          Majmu’ al-Fatawa, jld. 10, ms. 220.

[38]          Madarij al-Salikin, jld. 1, ms. 155.

[39]          Untuk maklumbalas, pertanyaan dan pembaikan, Hafiz Firdaus Abdullah boleh dihubungi melalui e-mel di This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. atau www.al-firdaus.com dan SMS ke no: 019-3848467.